DI TÍCH LỊCH SỬ CẤP QUỐC GIA
Dưới nền nhà 341/10 Gia Phúlà một cơ sở in bí mật
Năm 1965, tổ in bí mật của Ban Tuyên huấn Hoa vận chuyển về hoạt động tại nhà số 341/10 đường Gia Phú. Để tránh sự kiểm soát và nghi ngờ của giặc, các đồng chí trong tổ in đã đào 3 hầm bí mật dưới nền nhà để làm nơi soạn bài, xếp chữ in, giấu máy in và giấy in.
- 341/10 Gia Phú, P. Bình Tiên
- 1965 – 1975
- 1965 – 1967
- QĐ 2009/1998-QĐ-BVHTT, ngày 26/9/1998
01Bối cảnh ra đời
Từ những trang truyền đơn chữ Hoa đến một cơ sở in dưới lòng đất
Thực hiện Nghị quyết 15 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa II năm 1959, và trước tình hình nhiệm vụ mới của cuộc đấu tranh chống đế quốc Mỹ xâm lược trên cả hai mặt trận vũ trang và chính trị, tổ in bí mật ra đời để đưa tiếng nói cách mạng đến với đồng bào người Hoa bằng chính chữ Hoa.
1959
Nghị quyết 15 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa II đặt ra nhiệm vụ mới trên cả hai mặt trận vũ trang và chính trị.
Từ năm 1961
Ban Cán sự Công vận người Hoa tổ chức tổ in bí mật, in truyền đơn và tài liệu bằng chữ Hoa ngay trong nội thành.
1962
Tổ in cho ra đời Bản tin Giải Phóng, di chuyển qua nhiều địa điểm khác nhau.
Cuối năm 1965
Cơ sở bí mật in tài liệu hình thành tại ngôi nhà số 341/10 Gia Phú, sau khi cơ sở in bí mật tại số 81 Gò Công bị lộ.
1965 – 1967
Cơ sở hoạt động cao trào, xuất bản tờ báo Công Nhân — tiền thân Báo Sài Gòn Giải Phóng tiếng Hoa.
1968 – 1974
Giữa năm 1968, một số thành viên trở lại ngôi nhà này vì cơ sở vẫn được giữ an toàn; đến năm 1974 dời về một địa điểm ở bến Hàm Tử.
Năm 1967, Ban Cán sự Công vận người Hoa trở thành Đảng ủy kiêm Ban Hoa vận Đặc khu Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định.
02Nhiệm vụ của tổ in
Nhiệm vụ đặt lên vai một tổ in nhỏ
BAN CÁN SỰ CÔNG VẬN NGƯỜI HOA (1960)
- Nghị Đoàn (Sáu Lâm)
- Lâm Tư Quang (Ba Toàn)
- Năm Nô
- Ba Việt
Vận động cách mạng trong đồng bào người Hoa
Tập trung công tác vận động cách mạng đến bà con người Hoa gồm: công nhân, dân nghèo lao động, tiểu thương, tư sản, tầng lớp trí thức, học sinh, sinh viên.
Ra đời truyền đơn, tài liệu chữ Hoa
Bên cạnh sự lớn mạnh về công tác vũ trang, công tác tuyên truyền cũng được chú trọng; vì vậy truyền đơn, tài liệu chữ Hoa ra đời.
In tài liệu, tin tức, báo, sách, truyền đơn
Trong mười năm hoạt động (1965 – 1975), tổ in đã góp phần tích cực vào việc phổ biến các tài liệu, tin tức, báo Công Nhân (từ 1971 đổi tên là báo Giải Phóng), sách, truyền đơn… bằng chữ Hoa, chữ Việt.
Truyền chỉ thị, chủ trương của Đảng đến chiến sĩ và đồng bào
Tuyên truyền chỉ thị, chủ trương của Đảng đến với các chiến sĩ và đồng bào vùng Sài Gòn – Chợ Lớn và nhiều nơi khác, góp phần vào thắng lợi trong cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ cứu nước của quân và dân ta.
03Thành viên tổ in
Mười ba con người giữ kín một cơ sở in
- Trần Khai NguyênĐã hy sinh trong kháng chiếnTổ trưởng tổ in; liên hệ nhận chữ chì
- Lý Cảnh HớnĐã hy sinh trong kháng chiếnPhụ tá tổ trưởng; liên hệ nhận chữ chì
- Hứa Hòa CănĐứng tên thuê rồi mua nhà; hằng tuần chở hàng quần áo ra chợ Củ Chi, Hóc Môn
- Trịnh Huệ ÁiCùng Hứa Hòa Căn đóng vai vợ chồng đứng tên thuê, mua nhà
- Trần Khai HùngThợ cơ khí giỏi; chịu trách nhiệm đo đạc, vẽ và chuẩn bị vật liệu làm hầm; cải tiến đầu máy in bằng nhôm
- Trần Mỹ HươngPhụ trách vận hành máy in
- Lâm Liên Hiệp
- Lưu Kim Hoa
- Quách ThanhBiên soạn và viết báo
- Lý Khanh (Lý Vĩnh Hồng)
- Hà Đại (Hàn Mai)Giao liên; đón quân biệt động về đồn trú an toàn tại khu vực xóm lao động trong Chiến dịch Mậu Thân 1968
- Châu Thoại Cường
- Lâm CúcBí thư chi bộ Tổ in; liên hệ các trạm tin phụ trách cánh tuyên huấn
VAI TRÒ ĐẶC BIỆT
Hứa Hòa Căn
Trịnh Huệ Ái
Hai thành viên Hứa Hòa Căn và Trịnh Huệ Ái đóng vai cặp vợ chồng đứng tên thuê, sau đó mua nhà; các thành viên còn lại đóng vai em, cháu của chủ hộ.
04DỰNG CƠ SỞ
Bảy ngày bảy đêm dưới nền nhà
Cơ sở bí mật in tài liệu hình thành cuối năm 1965 tại ngôi nhà số 341/10 Gia Phú, sau khi cơ sở in bí mật tại số 81 Gò Công bị lộ.
Đứng tên thuê rồi mua nhà
Hứa Hòa Căn và Trịnh Huệ Ái đóng vai cặp vợ chồng đứng tên thuê, sau đó mua nhà; các thành viên còn lại đóng vai em, cháu của chủ hộ.
Sửa lại căn nhà
Căn nhà được sửa lại mái ngói âm dương, nền nhà lát gạch bông, làm thêm gác gỗ.
Đào hầm trong bảy ngày bảy đêm
Công việc đào hầm diễn ra trong bảy ngày bảy đêm.
Biến đất đào lên thành vườn hoa
Khối lượng đất đào lên được sử dụng ngay làm thành vườn hoa. Câu giải đáp thắc mắc cho bà con xung quanh khi cần là đào hầm “trốn lính”, nên bà con hàng xóm thông cảm và đồng tình.
05Cấu trúc bí mật
Một lát cắt dọc xuống lòng đất
Kỹ thuật và thiết kế hầm do thành viên Trần Khai Hùng — thợ cơ khí giỏi, tay nghề cao — chịu trách nhiệm, từ đo đạc, vẽ đến chuẩn bị vật liệu.
- H1
Hầm lớn
Nơi soạn bài, xếp chữ, xếp bảng. Dưới hầm thường có hai người xếp chữ, một người xếp bảng; xếp hoàn chỉnh thì đưa lên trên nhà để in.
- H2
Hầm giấu máy in
Khoang riêng cất giấu máy in, ở phòng phía ngoài, ngụy trang bằng ván gỗ kê làm giường.
- H3
Hầm giấu giấy in
Khoang riêng cất giấu giấy in, cũng ở phòng phía ngoài và ngụy trang bằng ván gỗ kê làm giường.
CÁCH LÊN XUỐNG HẦM
- Giở vạt giường lên, mở nắp hầm rồi xuống hầm.
- Khi từ dưới hầm lên thì đóng nắp hầm lại, rắc bột xi măng vào kẽ gạch xung quanh cho giống những chỗ khác.
Hầm thường hay ngập nước, vì vậy khi xuống hầm làm việc dễ bị điện giật nếu không lau chùi khô ráo, kiểm tra điện đèn, đi dép nhựa, thậm chí phải kê ghế gỗ nhỏ.
06Hiện vật và kỹ thuật in
Những hiện vật còn lại của một cơ sở in
Tám nhóm hiện vật cho thấy hai lớp công việc song song tại 341/10 Gia Phú: in ấn bên dưới và ngụy trang bên trên.
- 01
Máy in chữ
Kích thước khoảng 15cm × 52cm × 60cm. Gọi là máy in chữ nhưng thật sự in thủ công; đầu máy làm bằng sắt rất nặng, khi in phát ra tiếng động lớn nên Trần Khai Hùng đã cải tiến lại bằng nhôm cho phù hợp hoàn cảnh. Máy in chữ tại di tích là hiện vật phục chế — máy in chữ gốc hiện được bảo quản tại Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh.
02Chữ chì
Nguồn chữ chì được mua tại cơ sở đúc chữ Viển Giang số 700 Hàm Tử (hiện nay không còn), nhờ cơ sở này có nội tuyến là Lý Chánh Phong — đảng viên phụ trách công tác tư sản vận. Ông Lâm Tư Quang chỉ đạo việc mua chữ chì; người liên hệ nhận là Tổ trưởng Trần Khai Nguyên hoặc phụ tá Lý Cảnh Hớn. Việc mua chữ chì lúc bấy giờ phải có giấy phép nhà báo hợp pháp.
- 03
Khuôn gỗ đựng chữ chì
Một bộ chữ chì đựng trong 6 khuôn gỗ, khoảng trên 2000 chữ. Khuôn gỗ cao 5cm, rộng 43cm, dài 50cm; bên trong ngăn thành những ô nhỏ, trên thành khuôn viết chữ phân loại các kiểu chữ. Cách chế tác học hỏi kinh nghiệm ở tòa soạn báo, dưới hướng dẫn của Tổ trưởng Trần Khai Nguyên.
- 04
Giấy in
Là loại giấy vấn thuốc lá của Trung Quốc, có đặc điểm khi in vào mực nhanh chóng khô, rõ chữ và in được hai mặt.
- 05
Máy may hiệu SINGER và bàn cắt may
Để ngụy trang, các thành viên trong tổ in làm nghề may quần áo; tiếng động của việc may sẽ lấn át tiếng máy in báo.
- 06
Lu — thùng chứa nước phía sân sau
Kích thước cao 80cm, rộng bụng 52cm, đường kính miệng 37cm; ngụy trang để che hệ thống thông gió của hầm bí mật (hầm lớn).
07Gác gỗ
Dùng làm nơi quan sát và nghỉ ngơi.
08Chiếc nón của đồng chí Trần Khai Nguyên
Hiện vật cá nhân của Tổ trưởng tổ in Trần Khai Nguyên, được đặt trong tủ kính trưng bày tại di tích.
07QUY TRÌNH LÀM BÁO
Từ nguồn tin đến trang báo phát hành
Thu tin
Nguồn tin để viết báo chủ yếu nhận từ ký giả, phóng viên cách mạng, và thu tin từ đài Hà Nội, đài Mạc Tư Khoa, đài phát thanh Trung Quốc.
Biên soạn và viết bài
Ông Lâm Tư Quang là Tổng biên tập; Quách Thanh biên soạn; Trần Khai Nguyên và Quách Thanh viết báo.
Xếp chữ, xếp bảng dưới hầm
Công việc soạn bài, xếp chữ, xếp bảng được làm ngay dưới hầm; xếp hoàn chỉnh thì đưa lên trên nhà để in.
In
Khi in báo hoặc tài liệu, tập san, truyền đơn… gồm hai thành viên phụ trách, thường là cô Trần Mỹ Hương và chú Mã Hán Chương: một người đặt giấy vào máy in, một người vận hành máy.
Liên hệ trạm tin và phát hành
Cô Lâm Cúc chịu trách nhiệm liên hệ các trạm tin phụ trách cánh tuyên huấn, từ đó phát hành đến các Ban như công vận, học vận, vũ trang, quân sự, phụ vận…
NGÔN NGỮ ẤN PHẨM
Đa phần bằng chữ Hoa, có cả truyền đơn chữ Việt theo chỉ thị.
Báo Công Nhân xuất bản năm 1965, từ năm 1971 đổi tên là Báo Giải Phóng. Tờ báo không thể phát hành định kỳ, tùy vào điều kiện khách quan.
Xem bộ sưu tập Báo Sài Gòn Giải Phóng Hoa văn
08Dòng báo chí cách mạng
Từ trang báo in trong hầm đến tờ báo Hoa văn hôm nay
- 1962
Bản tin Giải Phóng
Tổ in hoạt động với việc cho ra đời Bản tin Giải Phóng năm 1962, di chuyển qua nhiều địa điểm khác nhau.
- 1965 – 1971
Báo Công Nhân
Xuất bản tại số 341/10 Gia Phú, với hoạt động cao trào năm 1965 – 1967. Đây là tiền thân của Báo Sài Gòn Giải Phóng tiếng Hoa.
- Từ năm 1971
Báo Giải Phóng
Từ năm 1971, Báo Công Nhân đổi tên thành Báo Giải Phóng.
- 01/5/1975
Báo Sài Gòn Giải Phóng chữ Hoa
Ngày 1/5/1975, tổ in đã xuất bản tờ báo Sài Gòn Giải Phóng chữ Hoa đầu tiên, chào mừng ngày thống nhất đất nước 30/4/1975 và mừng ngày Quốc tế lao động 1/5/1975.
Xem bộ sưu tập
09HY SINH VÀ GHI CÔNG
Cái giá của những trang in
Trần Khai Nguyên
Đã hy sinh trong tù (Bót Bà Hòa) vào năm 1967, bảo vệ tổ in và đội ngũ nhà báo cách mạng.
Xem hồ sơ liệt sĩLý Cảnh Hớn
Liệt sĩ Lý Cảnh Hớn tại đường Dương Tử Giang đã hy sinh anh dũng ngay đợt I Chiến dịch Mậu Thân 1968.
Xem hồ sơ liệt sĩCô Hàn Mai
Đã hoàn thành nhiệm vụ giao liên, đón quân biệt động của ta về đồn trú an toàn tại khu vực xóm lao động (địa bàn Q.6) trong Chiến dịch Mậu Thân 1968.
Năm 1976, các thành viên tổ in đã trở về Di tích — nhà số 341/10 — cùng nhau ôn lại kỷ niệm của một đại gia đình lớn.
CÔNG NHẬN DI TÍCH
2009/1998 – QĐ-BVHTT26/9/1998
Được sự quan tâm của các ban ngành đoàn thể nhà nước, Bộ Văn hóa Thông tin đã ra Quyết định số 2009/1998 – QĐ-BVHTT, ngày 26 tháng 9 năm 1998, về việc công nhận Di tích Lịch sử Hầm Bí mật In tài liệu của Ban Tuyên huấn Hoa vận trong thời kỳ chống Mỹ cứu nước, số 341/10 Gia Phú, P.1, Q.6, TP.HCM.
10Thư viện ảnh
Bảng tiếp xúc tư liệu hình ảnh
Đọc tiếp
Đi tiếp cùng dòng tư liệu
Từ những trang in trong hầm, câu chuyện còn tiếp tục ở tuyến báo chí Hoa văn và ở những con người gắn bó với cơ sở in.