00CĂN HẦM VÀ NGHỀ IN
Khám phá ba căn hầm bí mật dưới nền nhà 341/10 Gia Phú
Nằm ẩn trong con hẻm nhỏ tại Quận 6 (cũ), căn nhà số 341/10 đường Gia Phú hiện vẫn giữ nguyên một căn hầm bí mật với tên gọi "Hầm bí mật in tài liệu của Ban Tuyên huấn Hoa Vận", từng được sử dụng để in báo, tài liệu, truyền đơn cách mạng trong suốt một giai đoạn đặc biệt của Báo chí cách mạng trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ.
01DỰNG CƠ SỞ
Quá trình xây dựng hầm bí mật
Cơ sở bí mật in tài liệu hình thành cuối năm 1965 tại ngôi nhà số 341/10 Gia Phú, sau khi cơ sở in bí mật tại số 81 Gò Công bị lộ.
Đứng tên thuê rồi mua nhà
Hứa Hòa Căn và Trịnh Huệ Ái đóng vai cặp vợ chồng đứng tên thuê, sau đó mua nhà; các thành viên còn lại đóng vai em, cháu của chủ hộ.
Sửa lại căn nhà
Căn nhà được sửa lại mái ngói âm dương, nền nhà lát gạch bông, làm thêm gác gỗ.
Đào hầm trong bảy ngày bảy đêm
Công việc đào hầm diễn ra trong bảy ngày bảy đêm.
Biến đất đào lên thành vườn hoa
Khối lượng đất đào lên được sử dụng ngay làm thành vườn hoa. Câu giải đáp thắc mắc cho bà con xung quanh khi cần là đào hầm “trốn lính”, nên bà con hàng xóm thông cảm và đồng tình.
02Cấu trúc bí mật
Ba hầm bí mật dưới nền nhà
Kỹ thuật và thiết kế hầm do thành viên Trần Khai Hùng — thợ cơ khí giỏi, tay nghề cao — chịu trách nhiệm, từ đo đạc, vẽ đến chuẩn bị vật liệu.
- H1
Hầm soạn bài, xếp chữ
Đây là hầm lớn nhất trong ba hầm, được ngụy trang bằng một chiếc giường đặt ngay phía trên nắp hầm.
- H2
Hầm giấu máy in
Đây là nơi cất giấu máy in, ngụy trang bằng ván gỗ kê làm giường ở phòng phía ngoài.
- H3
Hầm giấu giấy in
Nơi cất giấu giấy in, ở phòng phía ngoài và ngụy trang bằng ván gỗ.
CÁCH LÊN XUỐNG HẦM
- Giở vạt giường lên, mở nắp hầm rồi xuống hầm.
- Khi từ dưới hầm lên thì đóng nắp hầm lại, rắc bột xi măng vào kẽ gạch xung quanh cho giống những chỗ khác.
Hầm thường hay ngập nước, vì vậy khi xuống hầm làm việc dễ bị điện giật nếu không lau chùi khô ráo, kiểm tra điện đèn, đi dép nhựa, thậm chí phải kê ghế gỗ nhỏ.
03Hiện vật và kỹ thuật in
Những hiện vật còn lại của một cơ sở in
Tám nhóm hiện vật cho thấy hai lớp công việc song song tại 341/10 Gia Phú: in ấn bên dưới và ngụy trang bên trên.
01Máy in chữ
Kích thước khoảng 15cm × 52cm × 60cm. Gọi là máy in chữ nhưng thật sự in thủ công; đầu máy làm bằng sắt rất nặng, khi in phát ra tiếng động lớn nên Trần Khai Hùng đã cải tiến lại bằng nhôm cho phù hợp hoàn cảnh. Máy in chữ tại di tích là hiện vật phục chế — máy in chữ gốc hiện được bảo quản tại Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh.
02Chữ chì
Nguồn chữ chì được mua tại cơ sở đúc chữ Viển Giang số 700 Hàm Tử (hiện nay không còn), nhờ cơ sở này có nội tuyến là Lý Chánh Phong — đảng viên phụ trách công tác tư sản vận. Ông Lâm Tư Quang chỉ đạo việc mua chữ chì; người liên hệ nhận là Tổ trưởng Trần Khai Nguyên hoặc phụ tá Lý Cảnh Hớn. Việc mua chữ chì lúc bấy giờ phải có giấy phép nhà báo hợp pháp.
03Khuôn gỗ đựng chữ chì
Một bộ chữ chì đựng trong 6 khuôn gỗ, khoảng trên 2000 chữ. Khuôn gỗ cao 5cm, rộng 43cm, dài 50cm; bên trong ngăn thành những ô nhỏ, trên thành khuôn viết chữ phân loại các kiểu chữ. Cách chế tác học hỏi kinh nghiệm ở tòa soạn báo, dưới hướng dẫn của Tổ trưởng Trần Khai Nguyên.
04Giấy in
Là loại giấy vấn thuốc lá của Trung Quốc, có đặc điểm khi in vào mực nhanh chóng khô, rõ chữ và in được hai mặt.
05Máy may hiệu SINGER và bàn cắt may
Chiếc máy may hiệu Singer vừa làm nhiệm vụ may quần áo nhưng cũng là nơi tạo tiếng động lớn lấn át tiếng của máy in báo. Hằng tuần, chủ nhà Hứa Hòa Căn chở quần áo ra chợ Củ Chi, Hóc Môn. Đây là mặt hàng ngụy trang nên bán với giá rẻ, thậm chí cho thiếu, vì vậy có nhiều người mua hàng
06Lu đựng nước
Khu vực nhà sau, nơi có các ống thông gió, chiếc lu chứa nước dùng để ngụy trang cho hệ thống thông gió hầm bí mật
07Gác gỗ
Dùng làm nơi quan sát và nghỉ ngơi.
08Chiếc nón của đồng chí Trần Khai Nguyên
Hiện vật cá nhân của Tổ trưởng tổ in Trần Khai Nguyên, được đặt trong tủ kính trưng bày tại di tích.
Bàn thiết kế, cắt may trang phục
Để ngụy trang, các thành viên trong nhà sinh sống như một gia đình và sống bằng nghề may quần áo. Chiếc bàn trong ảnh là nơi thiết kế, cắt may trang phục.
04QUY TRÌNH LÀM BÁO
Từ nguồn tin đến những trang báo được phát hành
Thu tin
Nguồn tin để viết báo chủ yếu nhận từ ký giả, phóng viên cách mạng, và thu tin từ đài Hà Nội, đài Mạc Tư Khoa, đài phát thanh Trung Quốc.
Biên soạn và viết bài
Ông Lâm Tư Quang là Tổng biên tập; Quách Thanh biên soạn; Trần Khai Nguyên và Quách Thanh viết báo.
Xếp chữ, xếp bảng dưới hầm
Công việc soạn bài, xếp chữ, xếp bảng được làm ngay dưới hầm; xếp hoàn chỉnh thì đưa lên trên nhà để in.
In
Khi in báo hoặc tài liệu, tập san, truyền đơn… gồm hai thành viên phụ trách, thường là cô Trần Mỹ Hương và chú Mã Hán Chương: một người đặt giấy vào máy in, một người vận hành máy.
Liên hệ trạm tin và phát hành
Cô Lâm Cúc chịu trách nhiệm liên hệ các trạm tin phụ trách cánh tuyên huấn, từ đó phát hành đến các Ban như công vận, học vận, vũ trang, quân sự, phụ vận…
NGÔN NGỮ ẤN PHẨM
Đa phần bằng chữ Hoa, có cả truyền đơn chữ Việt theo chỉ thị.
Báo Công Nhân xuất bản năm 1965, từ năm 1971 đổi tên là Báo Giải Phóng. Tờ báo không thể phát hành định kỳ, tùy vào điều kiện khách quan.
Xem bộ sưu tập Báo Sài Gòn Giải Phóng Hoa văn
05DẤU ẤN BÁO CHÍ CÁCH MẠNG
Từ Bản tin Giải Phóng đến báo Hoa văn hôm nay
- 1962
Bản tin Giải Phóng
Tổ in hoạt động với việc cho ra đời Bản tin Giải Phóng năm 1962, di chuyển qua nhiều địa điểm khác nhau.
- 1965 – 1971
Báo Công Nhân
Xuất bản tại số 341/10 Gia Phú, với hoạt động cao trào năm 1965 – 1967. Đây là tiền thân của Báo Sài Gòn Giải Phóng tiếng Hoa.
- Từ năm 1971
Báo Giải Phóng
Từ năm 1971, Báo Công Nhân đổi tên thành Báo Giải Phóng.
- 01/05/1975
Báo Sài Gòn Giải Phóng chữ Hoa
Ngày 01/05/1975, tổ in đã xuất bản tờ báo Sài Gòn Giải Phóng chữ Hoa đầu tiên, chào mừng ngày thống nhất đất nước 30/04/1975 và mừng ngày Quốc tế lao động 01/05/1975.
Xem bộ sưu tập
ĐỌC TIẾP
Đi tiếp cùng những trang in
Trở lại hồ sơ di tích để gặp những con người của tổ in, hoặc theo dòng báo chí Hoa văn đi tiếp.